گروه فلسفه و منطق استان یزد

روش شناسی حکمت متعالیه

در نظام فلسفی ملاصدرا[1] پنج عنصر، باعث تولد مکتب جدید «حکمت متعالیه» شده است. این پنج عنصر عبارتند از: فلسفه ارسطو و پیروانش، آموزه های حکمای نو افلاطونی به ویژه افلوطین، تعالیم ابن سینا، نظریات عرفانی ابن عربی و اصول وحیانی، به خصوص آن دسته از تعالیم پیامبر اکرم(ص) و ائمه شیعه که بیش‌تر جنبه باطنی داشته‌اند.[2] بنابراین پرداختن به مسئله تفسیر فلسفی قرآن کریم، در آثار ملاصدرا کاری بس دامنه‌دار است؛ خصوصاً ‌که او تفسیری مجزا از قرآن کریم ارائه کرده است و در آن جلوه های مبانی و تفکر فلسفی او به وضوح، نمایان است. به جز این، آثاری مانند «اسفار اربعه»، «مبدأ و معاد»، «اسرار الآیات» و «شواهد الربوبیه» نیز سرشار از برداشت‌های فلسفی و عرفانی وی از قرآن است. هدف از طرح این جستار بیان و تحلیل معدودی از آیات قرآن و ارائه تفسیرها و تأویل های فیلسوفانه ملاصدرا از آن‌ها است. نکته قابل توجه این‌که عمده مباحث تفسیری صدر المتألهین از قرآن بیش‌تر پیرامون آیاتی است که مضامین توحید، نفس، معاد و مباحث مربوط به آن را در خود جای داده‌اند.[3]

شیوه اصلی ملاصدرا در حکمت متعالیه، تأویل رمزی متون مقدس است. او در این روش سعی دارد لایه های عرفانی و معانی باطنی وحی را به اثبات ‌رساند. ملاصدرا با این شیوه، ترکیبی از قضایای منطقی، شهود عرفانی، احادیث نبوی و آیات قرآنی به وجود آورده است. او تلاش کرده است فلسفه و دین را در پرتو معرفت عرفانی با صبغه اسلامی هماهنگ سازد. وی تأویل را یک ضرورت در تفسیر قرآن می‌داند. به اعتقاد او تأویل، دستیابی به عمق معانی و بطن‌های قرآن به یاری عقل یا اشراق است؛[4] بر همین اساس می کوشد تا با ابزارهای گوناگون معرفتی همچون عقل و نقل و شهود و تلفیق آنها، معانی درونی و لایه های باطنی آیات را کشف کند. محمدرضا مظفر در مقدمه‌ای که بر اسفار اربعه ملاصدرا دارد، ضمن بیان سعی صدرالمتالهین در تطبیق عقل و شرع می‌گوید: «سعی ملاصدرا در این مسیر به دو شیوه انجام شده است؛ یکی تأثیر عقل برای شرع که این در کتب فلسفی او مشهود است و دیگری تأیید شرع برای عقل که این در کتاب‌های دینی او قابل مشاهده است و بنابراین، حق آن است که ما کتب دینی او را کتاب‌های فلسفی و کتاب‌های فلسفی او را کتاب‌هایی دینی و کلامی برشمریم. او با تلفیق و وفاق فلسفه و دین، مکتب جدیدی را بنا نموده است.»[5] ........

منبع مطلب:

تفسیر فلسفی قرآن، حمید رضا  عبدلی مهرجردی، انتشارات دلیل ما، چاپ اول، ص 109-111