گروه فلسفه و منطق استان یزد

ملاصدرا و تفسیر قرآن

محمد بن ابراهیم شيرازي متولد 979 در شیراز و متوفي 1050 (احتمالاً در بصره) معروف به ملاصدرا و صدرالمتألهین وی از دانشمندان و فلاسفه‌ی بزرگ شیعه است و چند تفسیر از خود به جای گذاشته كه در آن‌ها از عرفان، برهان و استدلال بهره زیادی می‌برد:

2ـ1ـ تفسیر القرآن الکریم: این تفسیر ملاصدرا در هشت جلد و به زبان عربی است. او در اين تفسير سوره‌هایی را که امکان ژرف انديشي عرفانی و فلسفی داشته‌اند، انتخاب نموده و به تفسیر آن‌ها پرداخته است. بنابراین تفسیر او بخشی از قرآن را در بر می‌گیرد كه شامل سوره‌های حدید، أعلی، نور، سجده، واقعه، زلزال، جمعه و آیه الکرسی است. او از سال 1041 تصمیم مي‌گيرد تفسیر خود را تكميل كند و تمامی قرآن را تفسير نمايد، لذا از سوره حمد تا آیه 65 سوره بقره (و لقد علمتم الذین اعتدوا …) را تفسیر می‌کند ولی اجل مهلت را از وی می‌ستاند و در راه حج در شهر بصره رحلت می‌کند و در همان جا به خاک سپرده می‌شود.[1] گفتنی است اکثر بخش‌های این تفسیر، توسط محمد خواجوی ترجمه شده که گهگاه همراه با تعلیق نیز بوده است. تفسیر مذكور سعی می‌کند پس از بیان معانی لغات، اعراب و … به جمع میان عقل، شرع و کشف همت گمارد. و براي همين هم هست كه در سراسر تفسیر اشارات عرشیه و فیوضات رباینه و نکات عرفانی به چشم مي‌خورد.[2]

2ـ2ـ اسرار الآیات و انوار البینات: این کتاب در یک جلد و به شیوه فلسفی بخشی از آیات قرآن را تفسیر كرده و درباره‌ی اسرار و نشانه‌های عظمت ربانی انواع مخلوقات و موجودات سخن گفته است. در این تفسیر آیاتی انتخاب شده‌اند که بيشتر درباره‌ی توحید، صفات الهی، حدوث جهان، معاد و … صحبت می‌کنند. این تفسیر نیز به زبان عربی مي‌باشد.[3]

2ـ3ـ متشابهات القرآن: اين كتاب در یک جلد و به سبک عرفانی ـ فلسفی و به زبان عربی به تفسير آيات قرآن پرداخته است. ملاصدرا در این تفسیر آیات متشابه قرآن را انتخاب نموده و آن‌ها را با مشرب فلسفی خود و با مکاشفه عرفاني تأویل و تفسیر كرده است.[4]

2ـ4ـ حاشیه و شرح بیضاوی: اين كتاب نيز در یک جلد و به زبان عربی است. این تفسیر به سبک عرفانی و فلسفی حكمت متعاليه، تفسیر «انوار التنزیل» قاضی ابو سعید بیضاوی را مورد بحث و شرح قرار می‌دهد.[5]